Verlatingsangst bij kinderen na het overlijden van een ouder, opa of oma

Wanneer een kind een ouder verliest, of een opa of oma die in zijn leven een belangrijke, verzorgende rol had, gebeurt er iets wat dieper gaat dan verdriet alleen. Er valt niet alleen iemand weg die geliefd was. Er valt ook veiligheid weg. De vanzelfsprekendheid dat iemand er morgen ook weer is. Je kind kan bang worden om jou ook kwijt te raken. En dan kan verlatingsangst ontstaan. Dat kan verwarrend en soms ook zorgelijk voelen. In deze blog lees je waarom verlatingsangst kan ontstaan en wat je kunt doen om je kind weer meer veiligheid te laten ervaren.

Waarom je kind je ineens moeite heeft met afscheid nemen en wat je kunt doen

Je kind wil niet meer alleen naar boven. Je krijgt voor de vierde keer de vraag of jij echt beneden blijft. Je kind wil weten hoe laat je thuiskomt. Huilt op school bij het afscheid, klampt zich letterlijk aan je vast op momenten waarop dat eerder nooit zo was. Of je kind wordt onrustig als jij naar een andere kamer gaat en komt steeds achter je aan. Je voelt dat de oorzaak zit in het verlies, in de rouw. Maar je twijfelt of dit een ‘normale’ uiting van rouw is, of dat je je zorgen moet maken.

Na een overlijden kan verlatingsangst een heel begrijpelijke reactie zijn. Zeker als de persoon die is overleden een belangrijke en verzorgende rol in het leven van je kind had. Het verlies raakt niet alleen het hart van een kind. Het raakt ook zijn basisgevoel van hoe de wereld werkt. Je kind heeft één keer ervaren dat iemand van wie je houdt echt weg kan vallen. Dat besef heeft enorme impact. Niet alleen in het hoofd, maar ook in het lijf.

Waarom verlies het gevoel van veiligheid raakt

Voor kinderen is veiligheid vaak niet iets groots of ingewikkelds waar ze heel bewust over nagedacht hebben. Het zit in vaste dingen in het dagelijks leven die vertrouwd zijn. Wie brengt mij naar school. Wie zit er beneden op de bank als ik ga slapen. Wie vangt mij op als ik val. Wie is er als ik wakker word.

Als een ouder overlijdt, verandert die basis in één klap. Maar ook bij het overlijden van een opa of oma kan dit gebeuren, vooral als hij of zij een grote rol had in de opvang, de routine, of simpelweg in het vertrouwde gevoel dat deze persoon er altijd is. Kinderen bouwen hun gevoel van veiligheid op rond een paar belangrijke mensen. Zij vormen de vaste punten in het leven van een kind. Wanneer zo iemand overlijdt, verandert alles voor je kind. En opeens ontstaat het besef van sterfelijkheid. Niet alleen van de persoon die overleden is, maar ook van zichzelf en van jou. Dat besef kan heel spannend zijn, zeker voor jongere kinderen. Maar ook oudere kinderen (en volwassenen) kunnen hier last van hebben.

Onderzoek naar rouw en hechting laat zien dat het verlies van een belangrijke hechtingsfiguur het alarmsysteem van een kind gevoeliger kan maken. Het brein wordt alerter op mogelijke dreiging. Dingen die eerder neutraal waren, zoals een ouder die een keer wat later thuis is, een verandering in routine, of een telefoontje ’s avonds laat, kunnen ineens spanning oproepen.

Voor een kind ontstaat vaak een overweldigende gedachte: als het één keer gebeurde, kan het weer gebeuren. Daar komt bij dat een overlijden vaak niet het enige is dat verandert. In veel gezinnen verandert er meer tegelijk. De ouder die overblijft is zelf in rouw. Energie en structuur veranderen. Soms zijn er praktische veranderingen zoals opvang, werk of woonplek.

Onderzoek naar ouderverlies laat zien dat juist die opeenstapeling van veranderingen een grote rol speelt in hoe kinderen zich aanpassen na het verlies. Het is dus niet alleen het gemis dat een kind voelt. Het is ook het basisvertrouwen dat is aangetast, de onzekerheid over hoe de wereld nu werkt.

Hoe verlatingsangst zich kan laten zien

Niet elk kind zegt letterlijk dat hij bang is om iemand kwijt te raken. Zeker jongere kinderen hebben daar nog niet altijd de woorden voor. Of je kind vermijdt de woorden, omdat ze jou niet nog ongeruster wil maken. Kinderen vanaf de beginnende pubertijd delen vaak weinig van hun eigen gevoelens met hun rouwende ouder, omdat ze niet willen toevoegen aan jouw verdriet. Maar angst laat zich bij kinderen vaak wel via gedrag zien, ongeacht de leeftijd.

Sommige kinderen worden heel afhankelijk en zoeken voortdurend nabijheid. Andere kinderen worden boos of onrustig wanneer een situatie verandert. Weer andere kinderen doen juist stoer en praten nauwelijks over hun gevoelens, terwijl hun spanning zichtbaar wordt in lichamelijke klachten of slaapproblemen.

Ouders herkennen vaak dingen zoals moeite met afscheid op school, niet meer alleen willen slapen, steeds willen weten waar jij bent of lichamelijke klachten rond momenten van afscheid. Deze uitingen zijn een manier van je kind om weer grip te krijgen op een wereld die niet meer te vertrouwen is. Ook oudere kinderen kunnen hier last van hebben. Vaak extra opvallend, omdat het gedrag niet meer passend voor de leeftijd is.

Ook het overlijden van opa of oma kan veel impact hebben

Wanneer een ouder overlijdt, begrijpt vrijwel iedereen dat dit een enorme impact heeft op een kind. Maar het overlijden van een opa of oma wordt soms sneller onderschat. Voor veel kinderen is een grootouder een vaste plek in hun leven. Een veilige haven, een (dagelijkse) oppas, een vertrouwd gezicht dat altijd beschikbaar lijkt. Wanneer zo iemand wegvalt, kan dat het gevoel van stabiliteit diep raken. Onderzoek naar grootouderverlies laat zien dat het overlijden van een grootouder evengoed invloed kan hebben op het welzijn van kinderen en jongeren, vooral wanneer die grootouder een belangrijke rol speelde in hun dagelijks leven of wanneer het verlies ook de ouder van het kind sterk raakt. Voor een kind telt uiteindelijk niet de titel van de relatie, maar de betekenis die iemand had.

Wat als je kind je vraagt: “Ga jij ook dood?”

Je kind stelt je deze vraag omdat hij op zoek is naar nieuwe veiligheid. Als de wereld niet meer voorspelbaar is, waar vind je die houvast dan nog? Het antwoord op deze vraag helpt niet om dit gevoel van veiligheid in één gesprek te herstellen. Maar je kunt wel iets zeggen dat klopt en dat veiligheid geeft. Neem deze vraag serieus, maar doe geen belofte die je niet waar kunt maken. Hoe graag je ook zou willen, om je kind nu alle veiligheid te bieden die hij nodig heeft, dit is belangrijk: beloof niet dat jij nooit doodgaat. Probeer eerlijk te blijven en tegelijk gerust te stellen. Wat vaak helpt, is een combinatie van erkenning van het gevoel van je kind en realistisch blijven. Je kunt bijvoorbeeld wel zeggen dat je snapt dat je kind het heel spannend vindt. En dat je goed voor jezelf zorgt en dat er altijd volwassenen zijn die voor jouw kind zullen zorgen, ook als er iets gebeurt. Dat je nu hier bent en blijft. Er zijn ook tal van boeken geschreven die jullie (samen) kunnen lezen. Soms helpt het als je leert hoe anderen met zware gevoelens omgaan. Ik schreef een blog met uitgebreide boekenlijst, deze vind je hier.

Waarom wil mijn kind niet meer alleen slapen na het overlijden?

In de eerste periode na een overlijden is het heel begrijpelijk dat een kind meer nabijheid en contact nodig heeft. Dat je kind constant wil weten waar je bent, jou wil voelen. Het is ook normaal dat het afscheid op school moeilijker gaat en dat slapen lastiger wordt.

Slapen betekent voor veel kinderen letterlijk afstand nemen van hun ouder. Overdag is er afleiding. ’s Nachts is er stilte en ruimte voor allerlei enge gedachtes. Zeker voor kinderen die gevoelig zijn, of een rijke fantasie hebben, kan de nacht als onheilspellend voelen. Voor een kind dat net een verlies heeft meegemaakt kan dat gevoel overweldigend worden.

Het verlangen naar samen zijn, naar contact, is dan vaak een manier om veiligheid te herstellen. Veel van deze heftige reacties nemen langzaam af wanneer een kind merkt dat het leven weer iets voorspelbaarder wordt. Tegelijk laat onderzoek ook zien dat een deel van de kinderen na ouderverlies langduriger vastloopt. Er is een verhoogd risico op angstklachten, somberheid en problemen in het dagelijks functioneren. Het is daarom niet alleen belangrijk of een kind angstig reageert, maar vooral hoe lang en hoe intens.

Wat je als ouder kunt doen om veiligheid te helpen herstellen

Hoewel je het verlies niet kunt wegnemen, kun je wel veel doen om het gevoel van veiligheid stap voor stap terug te laten groeien. Een van de belangrijkste dingen die een kind helpt na verlies is voorspelbaarheid. Voor een kind dat iets ingrijpends heeft meegemaakt, helpt het enorm wanneer dagelijkse dingen duidelijk blijven. Weten wie hem ophaalt, wanneer jij thuis komt en wat er daarna gebeurt kan veel spanning verminderen. Houd routine waar het kan. Niet omdat je kind “moet doorgaan”, maar omdat routine het zenuwstelsel helpt. Een vaste bedtijd, hetzelfde slaapritueel, vaste ophaalmomenten. Juist als de grote dingen onveilig voelen, helpen kleine vaste dingen om weer grip te ervaren.

Maak afscheid klein en duidelijk. Ga dus niet stiekem weg en probeer het afscheid ook niet eindeloos te rekken. Wel rustig zeggen waar je heen gaat, wie er bij je kind is, haar ophaalt uit school, wanneer je terugkomt, etc. En dan ook terugkomen op het moment dat je gezegd hebt dat je er zou zijn.

Daarnaast helpt het wanneer gevoelens benoemd mogen worden. Kinderen hebben vaak nog niet de woorden om uit te leggen wat er vanbinnen gebeurt. Als jij voorzichtig verwoordt wat je ziet,  bijvoorbeeld dat afscheid sinds het overlijden moeilijker voelt, kan dat helpen om emoties beter te begrijpen.

Ook open blijven praten over de overledene kan belangrijk zijn. Wanneer niemand meer over die persoon spreekt, kan het lijken alsof het verdriet er niet mag zijn. Kleine momenten van herinnering, een verhaal, een foto of een ritueel kunnen helpen om de band met de overledene een plek te geven zonder dat het leven stil hoeft te staan.

Zorg er daarnaast voor dat het contact met school goed is. Ben niet bang om, zeker de eerste tijd, dagelijks even contact op te nemen met de leerkracht of mentor om te horen hoe de dag is gegaan. Neem ook niet te snel aan dat school wel aan de bel zal trekken wanneer het nodig is. Het is heus geen onwil, maar er gebeurt zoveel op school dat de aandacht voor jouw rouwende kind snel verslapt als je er zelf niet voor zorgt dat de aandacht aanwezig blijft.

En misschien wel het moeilijkste, maar ook het meest helpende: blijf zelf dichtbij, zonder dat je kind jou moet vasthouden. Sommige kinderen gaan na verlies extra zorgen voor de ouder. Ze worden heel oplettend. Ze nemen verantwoordelijkheid. Het ziet er soms bijna lief uit, maar het is ook zwaar. Probeer te voorkomen dat je kind echt jouw verantwoordelijkheid gaat dragen.

Je kind mag kind blijven. Jij mag de volwassene blijven. Ook als je zelf verdriet heb. Ook als dat heel moeilijk is.

Als je dit leest en je zorgen maakt over het rouwproces van jouw kind

Misschien lees je dit ’s avonds laat, slaapt je kind eindelijk en zit jij op je telefoon met dat onrustige gevoel. Omdat je niet weet of je het goed doet. Of dit ooit weer rustiger wordt.

Ik wil je dit meegeven. Verlatingsangst na verlies is vaak een manier waarop liefde en onveiligheid elkaar raken. Het zegt iets over de band die er was over de liefde die zo belangrijk is voor jouw kind en over hoe groot het gemis is. Met tijd, voorspelbaarheid, eerlijkheid en soms met hulp van buitenaf, kan een kind weer leren dat afscheid niet altijd verlies is. Mensen kunnen weggaan en weer terugkomen. En je kind kan leren dat zij het niet alleen hoeft te dragen.

Hulp bij rouw en verlatingsangst bij kinderen

Merk je dat je kind vastloopt in angst na het overlijden van een ouder, opa of oma? Of voel je dat jij ook steun kunt gebruiken in hoe je je kind hierin begeleidt? Ik help kinderen en ouders bij rouw en verlies. Er is ruimte voor jullie allebei, zodat er thuis weer meer rust en veiligheid kan ontstaan. Wil je voelen of dit past bij jullie. Je bent welkom om contact op te nemen voor een kennismaking, dan kijk ik gelijk even met je mee. Je zit nergens aan vast. Hier is de link om direct een vrijblijvende korte kennismaking in te plannen: https://calendly.com/merel-praktijksamenthuis/30min

Wil je je oriënteren op wat ik voor jou of je kind kan betekenen? Voor jou, voor je kind.